အခန်း ၁၃၈
ကျွန်တော့်မှာ ငွေကြေးအမြောက်အမြားရှိပြီး ကန်ဂျင်ဟူး နှင့် အဆက်အသွယ်ရှိသည်ကို လူတိုင်းသိကြသည်။
ဖြစ်ကောင်းဖြစ်နိုင်သည်၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် စစ်ဆေးမေးမြန်းမှုသည် အေးဆေးတည်ငြိမ်သော လေထုထဲတွင် ဖြစ်မြောက်ခဲ့သည်။ ယခင်က ကျွန်တော်ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည့် စစ်ဆေးမေးမြန်းမှုများနှင့် မတူဘဲ ခြိမ်းခြောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ရန်လိုသည့် အမူအရာမျိုး လုံးဝမရှိခဲ့ပေ။
ငါးနာရီကြာ စစ်ဆေးမေးမြန်းပြီးနောက် မှတ်တမ်းများကို ပြန်လည်စစ်ဆေးကာ ကျွန်တော် လက်မှတ်ထိုး အတည်ပြုပေးလိုက်သည်။
“နောက်ထပ် စစ်ဆေးစရာရှိရင် ကျွန်တော်တို့ ထပ်ပြီး ဆက်သွယ်ပါ့မယ်။”
“ဟုတ်ကဲ့၊ အားလုံးပဲ ပင်ပန်းကြပါတယ်။”
တရားလိုရှေ့နေရုံးမှ ထွက်လာစဉ် စုံစမ်းစစ်ဆေးရေးမှူးတစ်ဦးက ကျွန်တော့်နောက်သို့ အပြေးအလွှား လိုက်လာသည်။
“ခဏလေးခင်ဗျ! ကန်ဂျင်ဟူး!”
ကျွန်တော် ခြေလှမ်းရပ်လိုက်သည်။
“ကျွန်တော် ထပ်ဖြေစရာ ဘာများကျန်သေးလို့လဲ။”
“အဲ… မဟုတ်ပါဘူး၊ အဲဒါကြောင့် မဟုတ်ပါဘူး……” သူသည် စကားမဆက်မီ ခဏမျှ တွန့်ဆုတ်နေသည်။
“မကြာသေးခင်ကမှ ကျွန်တော် အိမ်ရောင်းရတဲ့ငွေတွေအကုန်လုံးကို ဟိုဆောင်စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်မှာ အပ်ထားမိလို့ပါ။”
သို့သော် ကျွန်တော့်ကြောင့် ထိုဘဏ်၏ လုပ်ငန်းများ ရပ်ဆိုင်းသွားပြီး ယခုအခါ သူသည် ငွေပြန်မထုတ်နိုင်တော့ဘူးပေါ့လေ။
အစပိုင်းတွင် သူသည် အကြောင်းမဲ့ စကားတွေ လျှောက်ပြောနေသည်ဟု ထင်ကာ ဒေါသထွက်မိသော်လည်း စစ်ဆေးမေးမြန်းမှုတစ်လျှောက်လုံးတွင် ဟိုဆောင်စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်၏ ဒေဝါလီခံရမည့်အခြေအနေကို ကျွန်တော် တောက်လျှောက် ထောက်ပြနေခဲ့မိသည်။
သူသည် ကျွန်တော့်စကားကို အလွန်အာရုံစိုက် နားထောင်နေခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်မည်၊ သူ့မျက်နှာအမူအရာသည် ယခင်ကထက် ပိုမိုစိုးရိမ်ပူပန်နေပုံရသည်။
“ဘယ်လောက်များလဲ။”
“ဝမ် သန်း ၁၇၀ ပါ။”
“……”
ထိုပမာဏသည် ချမ်းသာသူများအတွက်ပင် မနည်းလှသော ပမာဏဖြစ်သည်။ အစိုးရဝန်ထမ်းတစ်ယောက်အတွက်ဆိုလျှင် ပို၍ပင် ထိခိုက်မှုကြီးမားပေမည်။
စားစရိတ်၊ ဝတ်စရိတ်ကို ချွေတာရင်း တစ်သက်လုံး စုဆောင်းထားရသည့် ငွေများ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။
“ပြဿနာဖြစ်လာရင် ဘယ်လောက်လောက် ပြန်ရမယ်လို့ ထင်သလဲ။”
သူသည် တုန်ရီနေသော မျက်လုံးများဖြင့် ကျွန်တော့်မျက်နှာကို စိုက်ကြည့်နေသည်။ သူ့အကြည့်ထဲတွင် စိတ်သက်သာရာရစေမည့် အဖြေတစ်ခုကို တောင့်တနေခြင်းနှင့် အမှန်တရားကို သိလိုခြင်းတို့ ရောထွေးနေသည်။
သူ့ကို ကျွန်တော် ဘယ်လိုပြန်ပြောရမလဲ။
“သိတဲ့အတိုင်းပဲ၊ အဆိုးဆုံးအခြေအနေမှာတောင် ဝမ် သန်း ၅၀ တော့ ပြန်ရနိုင်ပါတယ်။”
“ကျန်တဲ့ သန်း ၁၂၀ ကရော။”
“အဲဒီထဲက တစ်ဝက်လောက်ကတော့ ဆုံးရှုံးသွားလိမ့်မယ်လို့ တွက်ထားလိုက်ပါ။”
ကျွန်တော့်စကားကြောင့် သူ့မျက်နှာမှာ ဖြူဖျော့သွားသည်။
သူ သတိမထားမိပေလိမ့်မည်၊ သို့သော် ဤသည်မှာပင် အကောင်းမြင်၍ ပြောလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုပမာဏ၏ တစ်ဝက်ကိုပင် ပြန်ရရန်မှာ ဖြစ်နိုင်ခြေ အလွန်နည်းပါးလှသည်။
“ဒါ… ဒါတော့ မဖြစ်နိုင်ပါဘူး။ အဲဒီငွေတွေက ဘယ်လိုငွေတွေလဲဆိုတာ…”
သူ့တုံ့ပြန်မှုကို မြင်သောအခါ ကျွန်တော် စိတ်ထဲမှ သက်ပြင်းချလိုက်မိသည်။
“ကျွန်တော် ပြောတာ မှားပါစေလို့ပဲ ဆုတောင်းလိုက်ပါ။”
***
[ကျွန်တော်က ဘာလို့ တောင်းပန်ရမှာလဲ။]
(ကန်ဂျင်ဟူး သည် မဟုတ်မမှန် သတင်းအချက်အလက်များ ဖြန့်ဝေ၍ လုပ်ငန်းခွင်ကို နှောင့်ယှက်မှုဖြင့် သံသယရှိသူအဖြစ် ခေါ်ယူစစ်ဆေးခံရစဉ်၊ ဘေးဒဏ်သင့်သူများအား တောင်းပန်ရန် အစီအစဉ်ရှိမရှိ မေးမြန်းသည့် ဂျွန်အီလ်ဘို သတင်းထောက်ကို စိုက်ကြည့်ကာ “ကျွန်တော်က ဘာလို့ တောင်းပန်ရမှာလဲ” ဟု ပြန်လည်မေးခွန်းထုတ်ပြီး တရားလိုရှေ့နေရုံးအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်သွားခဲ့သည်။)
ဆက်လက်ဖြစ်ပွားသည့် ငါးနာရီကြာ စစ်ဆေးမေးမြန်းမှုအတွင်း ကန်ဂျင်ဟူး သည် စွပ်စွဲချက်များကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ငြင်းဆိုခဲ့သော်လည်း သူ၏ ပြောဆိုချက်များကို ထောက်ခံမည့် သက်သေအထောက်အထား တစ်စုံတစ်ရာ မပြနိုင်ခဲ့ပေ။
(ကောက်နုတ်ချက်)
တရားလိုရှေ့နေ၏ ကြားဖြတ်သတင်းထုတ်ပြန်ချက်အရ၊ ဆက်တိုက် ဖိအားပေးခံရမှုကြောင့် ကန်ဂျင်ဟူး သည် သူ၏ ပြောဆိုချက်များကြောင့် ဘဏ်မှငွေများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ထုတ်ယူခြင်း (Bank Run) ဖြစ်ပေါ်လာမည်ကို ကြိုတင်မျှော်လင့်ထားကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည်။ ဤအချက်သည် သူ၏ ပြောဆိုချက်များတွင် လျှို့ဝှက်သော ရည်ရွယ်ချက်များ ရှိနေနိုင်ကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။
တရားလိုရှေ့နေများသည် ဟိုဆောင်စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်၏ စာရင်းစစ်ဆေးမှု ပြီးဆုံးသည်နှင့် ကန်ဂျင်ဟူး ကို ထပ်မံခေါ်ယူ စစ်ဆေးမည်ဟု ဆိုသည်။
တက်ဂျူက သတင်းစာကို ကျွန်တော့်လက်ထဲ ထည့်ပေးသည်။
“ဓာတ်ပုံက အလန်းစားပဲ။ ဒါကို အမှတ်တရ သိမ်းထားသင့်တယ်။”
ဂျွန်အီလ်ဘို၏ ပထမစာမျက်နှာတွင် သတင်းထောက်ကို စိုက်ကြည့်နေသည့် ကျွန်တော့်ဓာတ်ပုံကြီးနှင့်အတူ “ကျွန်တော်က ဘာလို့ တောင်းပန်ရမှာလဲ” ဟူသော ခေါင်းစဉ်ကြီး ပါရှိသည်။
ကျွန်တော် စကားမပြောနိုင်အောင် ဖြစ်သွားသည်။
“ဒီကောင်တွေတော့ တကယ်ပဲ လွန်လွန်းတယ်။”
“စိတ်လျှော့လိုက်ပါ။ သူတို့လည်း ဖန်တီးမှုရဲ့ နာကျင်မှုကို ခံစားနေရမှာပေါ့။”
“……”
သတင်းတင်ပြခြင်းက ဘယ်တုန်းက အနုပညာတစ်ခု ဖြစ်သွားတာလဲ။
သူတို့လိုချင်တဲ့ ပုံစံအတိုင်း ဒီလောက်တောင် လိမ်ညာဖန်တီးနိုင်ရတာလဲ။
ကျွန်တော်က တစ်ချက်လောက် ကြည့်လိုက်မိရုံသက်သက်ပါ၊ ဘယ်ထောင့်ကနေ ရိုက်လိုက်လို့ ဒီလိုဖြစ်သွားတာလဲ။ ထို့အပြင် ဘေးဒဏ်သင့်သူများအတွက် ဝမ်းနည်းကြောင်းနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့နှင့် ကြီးကြပ်ရေးအေဂျင်စီများကသာ တောင်းပန်သင့်ကြောင်း ပြောခဲ့သည့် နောက်ဆက်တွဲစကားများကို လုံးဝ ဖြတ်တောက်ထားသည်။
တက်ဂျူ မှာထားသည့် ဂျာဂျန်မြောင် နှင့် ဝက်သားချိုချဉ်ကြော် ရောက်လာသည်။ ကျွန်တော် အကြီးအကဲ ဆန်းယော့ပ် ကို စီအီးအိုရုံးခန်းသို့ ခေါ်လိုက်ပြီး အားလုံးအတူတူ ကြာရှည်ပြီးနောက်တွင် အေးအေးဆေးဆေး စားသောက်ကြသည်။
“တီဗွီ ဖွင့်လိုက်စမ်းပါ။”
ကျွန်တော် ရီမုတ်ကို နှိပ်လိုက်သည်နှင့် ကျွန်တော့်ပုံရိပ်က ဖန်သားပြင်ပေါ်တွင် ပေါ်လာသည်။
“ဘေးဒဏ်သင့်သူတွေအတွက် နောင်တမရဘူးလား။ တောင်းပန်တဲ့ စကားတစ်ခွန်းမှ မပြောဘဲ ဒီအတိုင်း ဝင်သွားရတာလား!”
“ကျွန်တော်က ဘာလို့ တောင်းပန်ရမှာလဲ။”
တက်ဂျူသည် ဂျာဂျန်မြောင် စားနေရာမှ ရပ်ကာ အံ့ဩသွားသည်။
“ဝါး! ဘယ်နှစ်ခါကြည့်ကြည့် ဂန္ထဝင်မြင်ကွင်းပဲဗျာ!”
အကြီးအကဲ ဆန်းယော့ပ် ကလည်း ခေါင်းညိတ် ထောက်ခံသည်။
“အင်တာနက်ပေါ်မှာလည်း ပျံ့နေတာ ကျွန်တော် မြင်လိုက်တယ်။”
“အချိန်နဲ့တစ်ပြေးညီ ရှာဖွေမှုတွေမှာတောင် ထိပ်ဆုံးရောက်နေတယ်။”
“…”
ကျွန်တော် စိတ်အနှောင့်အယှက် အလွန်ဖြစ်သွားသည်။
ကျွန်တော် ချန်နယ်ပြောင်းလိုက်သည်။ အခြားထုတ်လွှင့်မှုများတွင်လည်း ဟိုဆောင်စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်၏ လုပ်ငန်းရပ်ဆိုင်းမှုအကြောင်းကိုပင် တင်ပြနေကြသည်။
သမ္မတက အစိုးရအဖွဲ့ အစည်းအဝေးပြီးနောက် သီးခြား ပြောဆိုခြင်း မရှိသော်လည်း နိုင်ငံရေးလောကတွင် ဝေဖန်မှုများမှာ နေ့စဉ်နှင့်အမျှ မြင့်တက်နေသည်။
ကိုရီးယားပါတီဝင်များသည် စက္ကူလိပ်ကို လက်ဆင့်ကမ်းသကဲ့သို့ ကျွန်တော့်ကို အလှည့်ကျ အပြစ်တင်နေကြသည်။
အထူးသဖြင့် ပါတီခေါင်းဆောင် ချွဲမြောင်ဟွမ်သည် ဟိုဆောင်စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်သည် လုံခြုံကြောင်းနှင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်၏ လိမ်လည်မှုစွပ်စွဲချက်တစ်ခုတည်းဖြင့် နိုင်ငံကို မတုန်လှုပ်စေသင့်ကြောင်း သတင်းဌာနအသီးသီးတွင် အသံကျယ်ကျယ်ဖြင့် ကြွေးကြော်နေသည်။
တက်ဂျူက မျက်နှာနီရဲနေအောင် အော်ဟစ်နေသည့် ချွဲမြောင်ဟွမ်ကို ပြသနေသော ဖန်သားပြင်ကို လက်ညှိုးထိုးပြသည်။
“ဒီကောင်က ဘာလို့ ဒီလောက်တောင် လွန်ကဲနေတာလဲ။”
“ဟိုဆောင်စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်ရဲ့ ရုံးချုပ်က ချွဲမြောင်ဟွမ်ရဲ့ မဲဆန္ဒနယ်ထဲမှာ ရှိနေလို့လေ။” ဟု ကျွန်တော် ရှင်းပြလိုက်သည်။
“အာ!”
အကြီးအကဲ ဆန်းယော့ပ် က “သူက နောက်လာမယ့် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲအတွက် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိတဲ့ ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးလို့လည်း သတ်မှတ်ခံထားရတယ်။ ဒီအခွင့်အရေးကို အသုံးချပြီး သူ့နာမည်ကို ပိုတင်ချင်နေတာ ဖြစ်မယ်။” ဟု ဖြည့်စွက်ပြောသည်။
တက်ဂျူက နားမလည်ဟန်ဖြင့် “ဒါပေမဲ့ တကယ်လို့ ဘဏ်က ဒေဝါလီခံလိုက်ရရင်ရော။ သူ ဘာဆက်လုပ်ဖို့ စီစဉ်ထားတာလဲ။” ဟု မေးသည်။
သမ္မတနှင့် အာဏာရပါတီကတော့ မိုက်မဲပြီး ဒီလောက်အထိ ရူးရူးမိုက်မိုက် လုပ်နေကြတာတော့ မဟုတ်ပေ။
“သူက ကျွန်တော် သေးငယ်တဲ့ ပြဿနာတွေကို အချက်ပေးလိုက်တာကို လူသိရှင်ကြား ကြေညာချက်လို့ မှားယွင်းယူဆနေတာ။”
ဒီလောကမှာ လုံးဝသန့်ရှင်းတဲ့ ကုမ္ပဏီဆိုတာ ရှိလို့လား။ ဘဏ်တွေကလည်း ချွင်းချက်မဟုတ်ဘူး။ ဖုံးကွယ်ထားတဲ့ ပြဿနာတွေက အတိမ်အနက် ကွာခြားနိုင်ပေမဲ့ အားလုံးကတော့ ငွေကြေး မတည်ငြိမ်မှုအချို့ကို ဖုံးကွယ်ထားကြတာချည်းပဲ။
အဲဒီအချက်လောက်နဲ့ ပြဿနာရှာဖို့ ဖြစ်နိုင်ပေမဲ့ စစ်ဆေးနေတာက အစိုးရပဲလေ။ သူတို့ဘက်မှာ ရှိတဲ့ ကြီးမားတဲ့ အားနည်းချက်တွေကို ဖုံးကွယ်နိုင်မယ်လို့ သူတို့ ယုံကြည်နေကြတယ်။
ဒါပေမဲ့ အဲဒါက သေးငယ်တဲ့ ပြဿနာတွေလောက်ပဲ မဟုတ်ရင်ကော။
“လောကမှာ အခြေခံသဘောတရားတစ်ခု ရှိတယ်လေ၊ စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်တစ်ခုရဲ့ ဒေဝါလီခံရမယ့် ပမာဏက သန်းရာနဲ့ချီပြီး ကျော်လွန်နေမယ်လို့ မင်း စဉ်းစားကြည့်ဖူးလား။”
ကျွန်တော်သာ ကြိုတင်ခန့်မှန်းချက်တွေကို မမြင်ခဲ့ရရင် ဒီလောက်ထိ သေချာနေမှာ မဟုတ်ဘူး။
“ဒါဆို ဒေဝါလီခံရမယ့်အခြေအနေ မရှိဘူးလို့ သူတို့ ကြေညာလိုက်ရင်ရော မရဘူးလား။”
တက်ဂျူ၏ စကားကြောင့် အကြီးအကဲ ဆန်းယော့ပ် က ခေါင်းခါသည်။
“ဒါပေမဲ့ ဂျင်ဟူး ကြောင့် ဘဏ်ကနေ ငွေတွေ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ထုတ်ယူမှု ဖြစ်သွားခဲ့ပြီလေ။ လောလောဆယ်တော့ အပ်ငွေထက် ထုတ်ငွေက ပိုများနေဦးမှာပဲ၊ ပြီးတော့ လုပ်ငန်းကို ပြန်စဖို့ ကြိုးစားရင်လည်း မကြာခင်မှာပဲ ပြိုလဲသွားလိမ့်မယ်။”
ဟိုဆောင်စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်အကြောင်း သတင်းဆောင်းပါးများ ဆက်တိုက် ထွက်ပေါ်နေသည်။ ဒီတစ်ခါတော့ ဘဏ်ရှေ့မှာ စုဝေးနေကြတဲ့ လူတွေနဲ့ ဝယ်ယူသူတွေရဲ့ မျက်နှာအမူအရာတွေကို ပြသနေသည်။
ထိုမြင်ကွင်းကို မြင်သောအခါ ကျွန်တော် ဂျာဂျန်မြောင် ကို မျိုမချနိုင်တော့ပေ။
ကျွန်တော် ပန်းကန်ကို ချလိုက်ပြီး “ဒါက မှန်ကန်တဲ့လုပ်ရပ် ဟုတ်မဟုတ် ကျွန်တော် မသေချာတော့ဘူး။” ဟု ပြောလိုက်သည်။
အဲဒီလူတွေမှာ ဘာအပြစ်ရှိလို့လဲ။ သူတို့က ဘဏ်ကို ယုံကြည်ပြီး သူတို့ရဲ့ ချွေးနည်းစာတွေကို အပ်ထားခဲ့မိကြတာလေ။
ကျွန်တော်သာ ဘာမှမပြောခဲ့ရင် သူတို့တွေ စိတ်ပူစရာမလိုဘဲ နေနိုင်ကြမှာ။
အကြီးအကဲ ဆန်းယော့ပ် က ဝင်ပြောသည်။ “ဒါက မှန်ကန်တဲ့ လုပ်ရပ်ပါ။ ပူဖောင်းပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ဒေဝါလီခံရမယ့် အခြေအနေပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ပေါက်ကွဲတော့မယ်ဆိုရင် စောစောပေါက်ကွဲတာက ပိုကောင်းပါတယ်။ အဲဒါမှ အနည်းဆုံးတော့ ဆုံးရှုံးမှုကို အနည်းငယ် လျှော့ချနိုင်မှာပါ။”
ကုမ္ပဏီတစ်ခုအနေနဲ့ ကိုယ့်ပိုက်ဆံဆိုရင်တော့ အမြတ်အစွန်း ဘယ်လောက်ရှိရှိ၊ ဘယ်လိုပဲ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမလဲ၊ ဘယ်လိုပဲ လောင်းကစားမလဲဆိုတာ သူတို့သဘောပါပဲ။
ဒါပေမဲ့ ဘဏ်တွေက ချေးငှားလိုက်တဲ့ ပိုက်ဆံတွေက ဘဏ်ပိုင်ပိုက်ဆံတွေ မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒါတွေက အပ်ငွေရှင်တွေရဲ့ ပိုက်ဆံတွေပါ။ ဘဏ်တွေဆိုတာ အပ်ငွေရှင်နဲ့ ချေးငွေယူသူတွေကို ဆက်သွယ်ပေးတဲ့ ကြားခံသက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကြောင့် ချေးငွေတွေ ပြန်မရတော့တဲ့ အခြေအနေမျိုး ဖြစ်လာတဲ့အခါ အဲဒါက အပ်ငွေရှင်တွေအတွက် တိုက်ရိုက်ထိခိုက်မှု ဖြစ်လာပါတယ်။
အဲဒီအတွက်ကြောင့်ပဲ ငွေကြေးအရင်းအနှီးအပေါ်မှာ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းတွေနဲ့ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲမှု အမျိုးမျိုး ရှိနေရတာပါ။
ဘဏ်ချေးငွေတွေဆိုတာ သတ်မှတ်ထားတဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်တွေနဲ့ စည်းမျဉ်းတွေကို လိုက်နာရမှာဖြစ်ပြီး လုပ်ငန်းရဲ့ ရေရှည်တည်တံ့နိုင်မှုနဲ့ အာမခံပစ္စည်းတွေကို သေချာစစ်ဆေးပြီးမှသာ ချေးပေးရမှာပါ။
ဒါပေမဲ့ ဟိုဆောင်စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်က ဒီလုပ်ငန်းစဉ်တွေကို လုံးဝ လျစ်လျူရှုခဲ့ပြီး အထူးရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် တည်ထောင်သော ကုမ္ပဏီ (SPC) တွေကို ဖန်တီးကာ ချေးငွေတွေ ထုတ်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ကို စီမံခန့်ခွဲပြီး ကြီးကြပ်ရမယ့် အဖွဲ့အစည်းတွေကလည်း ဘာမှမလုပ်ဘဲ ထိုင်ကြည့်နေခဲ့ကြသည်။
ဒီကြားထဲမှာတော့ အကျပ်အတည်းရဲ့ ပမာဏက နှင်းဘောလုံးလို လူးလိမ့်ကြီးမားလာခဲ့သည်။
ကန်ဂျင်ဟူး ကတော့ ဘာမှမသိလိုက်ဘဲ ကင်ဆာဆဲလ်တွေကို ပြုစုပျိုးထောင်ပေးနေခဲ့တာ ဖြစ်သည်။ ကင်ဆာဆဲလ်တွေရဲ့ သဘောသဘာဝကတော့ အိမ်ရှင်ကို သတ်ပစ်ပြီး အတူတူ ပျက်စီးသွားတတ်တာပါပဲ။
သတင်းကို ကြည့်ရင်း ကျွန်တော် ပြောလိုက်သည်။
‘ဒီအချိန်ဆိုရင်တော့ သူတို့တွေလည်း အကျပ်အတည်းရဲ့ အတိုင်းအတာကို တဖြည်းဖြည်း သဘောပေါက်လာလောက်ပြီ။’
***
ဘဏ္ဍာရေးဆိုတာ ယုံကြည်မှုအပေါ်မှာ တည်ဆောက်ထားတဲ့ စနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
အဲဒီယုံကြည်မှု ပျက်ပြားသွားပြီး လူတွေက ဘဏ်တွေကို မယုံကြည်တော့တဲ့အခါ အားလုံးက သူတို့ရဲ့ အပ်ငွေတွေကို ထုတ်ယူဖို့ အလုအယက် ပြေးလာကြသည်။ အဲဒါကို ဘဏ်အစုလိုက်အပြုံလိုက် ထုတ်ယူမှု (Bank Run) လို့ ခေါ်သည်။
ကန်ဂျင်ဟူး က စကားလုံးအနည်းငယ်နဲ့တင် Bank Run ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
သမ္မတက ချက်ချင်းဆိုသလိုပဲ အဲဒါကို ကောလာဟလတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်လိုက်ပြီး ပြည်သူတွေကို စိတ်ချစေကာ ဟိုဆောင်စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်ကို စုံစမ်းစစ်ဆေးမှု စတင်စေခဲ့သည်။
အစိုးရက ကြေညာထားတဲ့ စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုကာလက ဆယ်ရက် ဖြစ်သည်။
အဲဒီကာလအတွင်းမှာ ငွေကြေးကြီးကြပ်ရေးဌာန (FSS) နဲ့ ကိုရီးယားအပ်ငွေအာမခံကော်ပိုရေးရှင်း (KDIC) တို့က အသေးစိတ် စာရင်းစစ်ဆေးမှုတွေနဲ့ ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးမှုတွေကို အပြီးသတ်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး လုပ်ငန်းတွေကို ပြန်လည်စတင်သွားမယ်လို့ ဆိုသည်။
ဒီအချက်ကြောင့် အပ်ငွေရှင်တွေ စိတ်သက်သာရာ ရသွားခဲ့ပြီး ပိုမိုကြီးမားတဲ့ ရှုပ်ထွေးမှုတွေ မဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပါ။ ဤတုံ့ပြန်မှုသည် ဘဏ္ဍာရေးမတည်ငြိမ်မှုကို အစောပိုင်းတွင် ထိရောက်စွာ တားဆီးနိုင်ခဲ့သဖြင့် ချီးကျူးဖွယ် ဖြစ်သည်။
ငွေကြေးကြီးကြပ်ရေးဌာနနဲ့ ကိုရီးယားအပ်ငွေအာမခံကော်ပိုရေးရှင်းတို့က ပူးပေါင်း၍ အသေးစိတ် စာရင်းစစ်ဆေးမှုတွေနဲ့ ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးမှုတွေကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
အပေါ်ယံကြည့်ရင်တော့ ဟိုဆောင်စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်မှာ ပြဿနာမရှိသလိုပဲ။ အပ်ငွေတွေနဲ့ ချေးငွေအတိုးတွေက ပုံမှန် ဝင်နေပြီး ငွေသားစီးဆင်းမှုကလည်း ပုံမှန်အတိုင်းပဲ ဖြစ်သည်။
ပြဿနာအသေးအဖွဲတချို့တော့ မြင်တွေ့ရပေမဲ့ ပုံမှန်အဆင့်လောက်သာ ရှိသည်။
အစပိုင်းမှာတော့ အားလုံးက စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုက မြန်မြန်ပြီးသွားပြီး လုပ်ငန်းတွေလည်း မကြာခင် ပြန်စနိုင်မယ်လို့ ထင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အခြေအနေက ပြင်းထန်နေကြောင်း သူတို့ သဘောပေါက်ဖို့ အချိန်အများကြီး မလိုလိုက်ပေ။
စာရင်းဇယားတွေက လုံးဝ အတုအယောင်တွေ ဖြစ်နေပြီး လက်တွေ့အခြေအနေနဲ့ ဘာတစ်ခုမှ ကိုက်ညီမှု မရှိပါ။ အတိုးနှုန်းမြင့်တဲ့ အပ်ငွေတွေက ဆက်တိုက် ထွက်ခွာသွားနေပေမဲ့ ချေးငွေတွေကတော့ အချိန်မီ ပြန်မရတော့ပေ။
အနှစ်ချုပ်ရရင် သူတို့က အပ်ငွေအသစ်တွေနဲ့ ဌာနခွဲငွေချေးစာချုပ်တွေကို ထုတ်ဝေပြီး အတိုးတွေကို ပေးဆပ်နေတာ ဖြစ်သည်။ ငွေသားတွေ ဆက်တိုက် မဝင်လာခဲ့ရင် Bank Run မဖြစ်ခင်ကတည်းက အခြေအနေက ဆိုးရွားနေမှာ ဖြစ်သည်။
ငွေသားစီးဆင်းမှုကို လုံခြုံစေဖို့ ချေးငွေတွေကို ပြန်လည်ရယူဖို့ လိုအပ်သည်။
ကော်ပိုရိတ်ချေးငွေတွေနဲ့ အိမ်ခြံမြေ အာမခံချေးငွေတွေကတော့ ကြီးကြီးမားမား ပြဿနာ မရှိပါ။ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာ အကြွေးချေးငွေတချို့မှာ ပြဿနာရှိပေမဲ့ ပမာဏက နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ သေးငယ်ပြီး အချိုးအစားက ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းအောက်မှာပဲ ရှိသည်။
ပြဿနာက အထူးရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် တည်ထောင်သော ကုမ္ပဏီ (SPC) ၁၅၀ မှာ ရှိနေသည်။
အဲဒီကုမ္ပဏီတွေကို ချေးထားတဲ့ စုစုပေါင်းပမာဏက ဝမ် ၅.၁ ထရီလီယံအထိ ရှိသည်။ တွက်ချက်ကြည့်လိုက်ရင် ကုမ္ပဏီတစ်ခုကို ပျမ်းမျှ ဝမ် ၃၄ ဘီလီယံလောက် ချေးထားတာ ဖြစ်သည်။
ချေးငွေတွေကို စနစ်တကျ မဟုတ်ဘဲ အလွယ်တကူ ထုတ်ပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အာမခံပစ္စည်းဆိုတာက စာရွက်တစ်ရွက်လောက်ပဲ ရှိပြီး သင့်လျော်တဲ့ ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိမရှိ စစ်ဆေးမှု (Feasibility Assessment) တစ်ခုမှ မလုပ်ခဲ့ပါ။
ချေးထားတဲ့ ပိုက်ဆံတွေကို ပြည်ပစီမံကိန်းအမျိုးမျိုးမှာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခဲ့ပေမဲ့ အများစုကတော့ ကြီးမားတဲ့ ဆုံးရှုံးမှုတွေနဲ့ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ဖြစ်ပြီးသား ဆုံးရှုံးမှုတွေကို ဖုံးကွယ်ဖို့အတွက် အနကျအဆွဲ (Derivatives) တွေမှာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံပြီး အကုန်လုံး ဆုံးရှုံးသွားတဲ့ နေရာတွေတောင် ရှိသေးသည်။
ဒီကြားထဲမှာပဲ အသုံးစရိတ်တွေက ဆက်တိုက် ထွက်နေသည်။ ဘယ်သူက ပိုက်ဆံကို အရင်ဆုံး စုပ်ယူနိုင်မလဲဆိုပြီး ပြိုင်ပွဲလုပ်နေသလိုပါပဲ။
အထူးရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် တည်ထောင်သော ကုမ္ပဏီရဲ့ ဥက္ကဋ္ဌက စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့ရဲ့ ဆွေမျိုးတစ်ယောက် ဖြစ်နေပြီး အဲဒီဆွေမျိုးတွေကလည်း သူတို့ရဲ့ သူငယ်ချင်းတွေနဲ့ သိကျွမ်းသူတွေကို ခေါ်ထိုင်ခိုင်းပြီး လစာကောင်းကောင်း ပေးထားသည်။
ဘဏ်ရဲ့ အခန်းကဏ္ဍက ချေးငွေထုတ်ပေးရုံနဲ့ မပြီးဆုံးပါ။ ပိုက်ဆံတွေကို ရည်ရွယ်ချက်အတိုင်း သုံးစွဲနေရဲ့လား၊ အာမခံပစ္စည်းက တည်ငြိမ်ရဲ့လား၊ ချေးငွေပြန်ဆပ်ဖို့ ပျက်ကွက်မှုတွေ ရှိနေသလားဆိုတာကို အချိန်အခါအလိုက် စစ်ဆေးပြီး စောင့်ကြည့်နေသင့်သည်။
သို့သော် အားလုံးက ဆွေမျိုးတွေ ဒါမှမဟုတ် သိကျွမ်းသူတွေ ဖြစ်နေတာကြောင့် အစီရင်ခံစာတွေပဲ လက်ခံပြီး တောင်းဆိုလာတိုင်း ချေးငွေသက်တမ်းကိုပဲ တိုးပေးနေခဲ့ကြသည်။
ပြန်ဆပ်ဖို့ ပျက်ကွက်မှု ပမာဏကိုတောင် ခန့်မှန်းဖို့ မဖြစ်နိုင်တော့ပါ။ လုပ်ငန်းရပ်ဆိုင်းသွားပြီဖြစ်တဲ့ သို့မဟုတ် လုံးဝ ဆက်သွယ်လို့ မရတော့တဲ့ အဖွဲ့အစည်းတချို့တောင် ရှိနေသည်။
စစ်ဆေးဖို့ ရောက်လာတဲ့ ဝန်ထမ်းတွေကတော့ သူတို့ရဲ့ ညနေခင်းတွေကို စွန့်လွှတ်ပြီး အာမခံပစ္စည်းတန်ဖိုးနဲ့ ပြန်ရနိုင်မယ့် ပမာဏကို အတည်ပြုဖို့ ချေးငွေတွေကို အသေးစိတ် စစ်ဆေးခဲ့ကြသည်။
ရလဒ်တွေကတော့ တုန်လှုပ်စရာပါပဲ။
***
ကန်ဂျင်ဟူး သည် ငွေကြေးကြီးကြပ်ရေးဌာန ဥက္ကဋ္ဌ ဆန်းယော့ပ် ထံမှ အစီရင်ခံစာကို လက်ခံရရှိပြီးနောက် တစ်ဖန် ပြန်မေးသည်။
“ဘာပြောလိုက်တယ်၊ ဘယ်လောက်တဲ့လဲ။”
ဆန်းယော့ပ် က ပြန်ပြောသည်။
“အခုထိ အတည်ပြုထားတဲ့ ပမာဏက ဝမ် ၃ ထရီလီယံ ဖြစ်ပါတယ်။”
အစပိုင်းမှာတော့ ကန်ဂျင်ဟူး က သူ ကြားတာ မှားသလားလို့ တွေးမိသည်။ သုည တစ်လုံး မှားဖတ်မိပြီး ဝမ် ဘီလီယံ ၃၀၀ ကို ဝမ် ၃ ထရီလီယံလို့ ထင်မိတာများလား။ သေးငယ်တဲ့ စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ်တစ်ခုရဲ့ ချေးငွေပျက်ကွက်မှုက ဝမ် ၃ ထရီလီယံအထိ ဘယ်လိုလုပ် ဖြစ်နိုင်မှာလဲ။ ဒါက လက်တွေ့ကျကျ ဖြစ်နိုင်ပါ့မလား။
“ဝမ် ၃ ထရီလီယံလို့ ပြောတာလား။ ဝမ် ဘီလီယံ ၃၀၀ သို့မဟုတ် ဝမ် ၃ ဘီလီယံ မဟုတ်ဘဲ ဝမ် ၃ ထရီလီယံ ဟုတ်လား။”
အခန်းထဲမှာ သိပ်မပူပေမဲ့ သူ့နဖူးပေါ်က ချွေးစက်တွေက တောက်လျှောက် ကျလာသည်။ သို့သော် ဆန်းယော့ပ် ကတော့ သုတ်ဖို့တောင် စိတ်မကူးမိပေ။
စိတ်ကို ပြန်ထိန်းကာ ကန်ဂျင်ဟူး က တင်းမာစွာ ပြောလိုက်သည်။
“ဒီအခြေအနေမျိုး ရောက်အောင် ငွေကြေးကြီးကြပ်ရေးဌာနက ဘာတွေ လုပ်နေခဲ့တာလဲ။”
“အဲ... အမ်...”
စာရင်းစစ်ဆေးမှုတွေနဲ့ ကွင်းဆင်းစစ်ဆေးမှုတွေဆိုတာ စာရင်းစာအုပ်တွေကို လှန်လှောကြည့်ရုံနဲ့ ချေးငွေထုတ်ပေးထားတဲ့ ကုမ္ပဏီတချို့ကို သွားကြည့်ရုံလောက်ပဲ ဖြစ်နေခဲ့သည်။ တကယ်တော့ သူတို့က စာရင်းစစ်ဆေးတဲ့ ကာလတစ်လျှောက်လုံး ဧည့်သည်တွေကို ဧည့်ခံဖို့နဲ့ပဲ အလုပ်များနေခဲ့တာ ဖြစ်သည်။
ကြီးကြပ်ရေးအေဂျင်စီက တာဝန်မကျေပွန်မှုရဲ့ အဓိက တရားခံကတော့ ကန်ဂျင်ဟူး ကိုယ်တိုင်ပါပဲ။
ဆန်းယော့ပ် မှာ စီးပွားရေးပညာ ဘွဲ့ရထားသော်လည်း ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ အတွေ့အကြုံ မရှိတဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး တစ်ယောက်သာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ကန်ဂျင်ဟူး က သူ ဂယောင်ဂီပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ဖြစ်စဉ်ကတည်းက ဆက်သွယ်မှု တည်ဆောက်ထားခဲ့ပြီး ရွေးကောက်ပွဲ ကမ်ပိန်းမှာ လုပ်ဆောင်ချက်တွေကြောင့် ငွေကြေးကြီးကြပ်ရေးဌာနရဲ့ အကြီးအကဲအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
စာရင်းစစ်ရုံးနဲ့ အပ်ငွေအာမခံကော်ပိုရေးရှင်းရဲ့ အကြီးအကဲတွေမှာလည်း ကျွမ်းကျင်မှု မရှိတာ အတူတူပါပဲ။ စာရင်းစစ်ရုံး အကြီးအကဲက သမ္မတနဲ့ တက္ကသိုလ်တစ်ခုတည်းက ဘွဲ့ရခဲ့သူ ဖြစ်ပြီး အပ်ငွေအာမခံကော်ပိုရေးရှင်း အကြီးအကဲကတော့ သမ္မတနဲ့ ဘုရားကျောင်းတူတူပဲ တက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။
“အဲဒါ၊ အမ်၊ အခုလောလောဆယ်တော့ ဝမ် ၃ ထရီလီယံပါ၊ ဒါပေမဲ့ အတည်မပြုရသေးတဲ့ အရာတွေကိုပါ ထည့်တွက်ရင် ဝမ် ၃.၆ ထရီလီယံအထိ တိုးလာနိုင်ပါတယ်။”
“...”
အခုတော့ သူ အံ့ဩလွန်းအားကြီးတာကြောင့် စကားတောင် မပြောနိုင်တော့ပေ။
ဒါက ကန်ဂျင်ဟူး အုပ်စုရဲ့ စာရင်းကိုင်လိမ်လည်မှု ဖြစ်ရပ်ပြီးနောက် သမိုင်းဝင် အရှုပ်တော်ပုံတစ်ခု ဖြစ်လာဖို့ ရှိနေပြီး ဘဏ္ဍာရေးအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ အကြီးမားဆုံးသော စာရင်းကိုင်လိမ်လည်မှု ဖြစ်စဉ်လည်း ဖြစ်သည်။
ပြီးတော့ ဒီအမှုအခင်းတစ်ခုလုံးကို လုပ်ဆောင်ခဲ့တာက သာမန်ဘဏ်တစ်ခု ဒါမှမဟုတ် ကြီးမားတဲ့ ငွေချေးသက်သေခံလက်မှတ်ကုမ္ပဏီတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ၊ သာမန် စုငွေနှင့်ချေးငွေဘဏ် တစ်ခုတည်းကနေ ဖြစ်မြောက်ခဲ့တာ ဖြစ်သည်။